‘Het boek geeft je informatie voor het maken van een betere partnerkeuze’

“Narcisme is een onderwerp dat mij de laatste jaren heeft beziggehouden, gewoon vanwege het feit dat ik zag dat mensen lijden onder sommige situaties. Ik kon niet verklaren waarom de man of vrouw zich zo extreem gedroeg”, vertelt socioloog, trainer, coach en schrijfster Joan Watkin. Uit gesprekken met anderen hoorde zij het woord ‘narcisme’. Zij ging op onderzoek uit en kwam tot het besef dat mensen zich niet bewust zijn van wat dit ‘probleem’ inhoudt.

Tekst en beeld Tascha Aveloo

Tegenwoordig wordt vaak heel gemakkelijk gesmeten met het woord narcist. Waar veel mensen zich niet van bewust zijn, is dat narcisme een persoonlijkheidsstoornis is die alleen door een erkende en vooral ervaren specialist kan worden vastgesteld. Te gemakkelijk krijgt iemand het etiket van ‘narcist’ opgeplakt, bijvoorbeeld op social media. “Omdat men niet weet wat het probleem is, blijft men vaak in relaties die destructief zijn. Ik zeg niet dat men direct uit een relatie met zo iemand moet stappen, maar mensen kunnen wel leren hoe ze ermee kunnen omgaan.”

Hoewel specialisten nog steeds geen duidelijke oorzaak hebben kunnen vaststellen voor de ontwikkeling van een narcistische persoonlijkheidsstoornis, kan worden gesteld dat de oorzaak hoogstwaarschijnlijk een combinatie is van factoren die elkaar beïnvloeden en versterken. Door bijvoorbeeld trauma, mishandeling en verwaarlozing kan er een defensiemechanisme ontstaan door alle aandacht naar zichzelf te trekken. Dit extreme gedrag staat een gezond gevoel van eigenwaarde in de weg. Maar ook de andere extreme kant, namelijk iemand die als kind over het paard is getild, dus erg verwend.

Iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis vindt zichzelf beter dan anderen. Hij of zij vertoont egoïstisch gedrag, is dominant, wil worden bewonderd en heeft vaak gebrek aan inlevingsvermogen. Mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis vinden zichzelf belangrijker dan anderen.

‘Verstikkend verbonden’

Uit eigen onderzoek bleek Watkin dat narcisme een wijdverspreid probleem is. Zij wilde een breder segment van de samenleving de informatie geven en schreef het boek ‘Verstikkend verbonden’. Haar pennenvrucht, met Afra als hoofdpersoon, is geschreven in verhaalvorm. Mensen kunnen de gedragingen van een narcist herkennen.

In het begin overlaadt de man Afra met liefde en goede voornemens, wat na geruime tijd overslaat in belediging, gevoelloosheid, alleen zijn of haar eigen gevoelens centraal stellen, maar ook gaslighting (dusdanig op je inpraten dat je gaat denken dat je gek en schuldig bent), isoleren van vrienden en familie, obsessief door controleren van communicatie en financiën, onredelijke verwachtingen van anderen en de partner vooral.

In dit rijtje horen ook bereid zijn om misbruik te maken van anderen om een doel te bereiken, extreem jaloers op de partner zijn en alles doen om te minimaliseren en af te breken wat die bereikt. De lijst negatief en vooral destructief gedrag gaat eindeloos door. Maar behalve het herkennen van deze gedragingen, staan in het boek tips hoe als partner ermee te leren omgaan. “Deze mensen zijn zielig. Ze zijn gebroken en misvormde zielen die omwille van hun eigen pijn, anderen pijnigen.”

De schrijfster hoopt dat het boek mensen helpt om beter geïnformeerd een partnerkeuze te maken. “Vooral jonge mensen moeten niet zomaar in een relatie stappen”, waarschuwt ze. “Dat hij of zij er goed uitziet en de andere een compliment geeft dat ze/hij mooi is, dat is hem niet. Want dan komt intimiteit en dan komt er een kind en dan zijn jullie gebonden.”

Watkin stelt dat jongeren zich bewuster moeten opstellen en rode vlaggen niet alleen moeten herkennen, maar op basis daarvan voor zichzelf moeten kiezen. “Mensen denken vaak dat zij de enige zijn met een probleem, sluiten zich af en zoeken geen hulp. In dit boek lees je dat je niet de enige bent en dat het slachtoffer niet de schuldige is.”

Volgens Watkin moeten mensen zich ook minder schamen om te zoeken naar hulp. Er is ook een punt waar het slachtoffer voor verantwoordelijk is. “Wat is jouw aandeel? Deze slachtoffers hebben vaak een lage zelfwaarde en dat maakt hen tot een gemakkelijk prooi. Mensen zijn soms relatie-ziek, ze kunnen niet alleen zijn en blijven zich vastklampen.”

Genezing heel moeilijk

Volgens Watkin wordt het in de individualiserende wereld steeds gemakkelijker en bijna geaccepteerd om narcistisch gedrag te tonen. Zij stelt dat alles begint bij de opvoeding. Bijvoorbeeld ouders die druk leggen op kinderen om te presteren boven hun vermogen of om voor het kind een beroep te kiezen waarmee het niet blij is. “Niet elk kind zal arts of ingenieur worden, maar dat maakt het kind niet minder. Een kokkin, een nagelstyliste, kapster, iemand die vakman is op enig ander gebied, heeft ook eigen unieke waarde. En dat moeten ouders hun kinderen ook vertellen en laten voelen.”

De auteur is zich ervan bewust dat het voor ouders niet gemakkelijk is, want zij geven door wat zij zelf hebben ervaren en geleerd. “Maar we leven in een wereld van informatie en de wereld is niet statisch. Als je ouders tot de zesde klas zijn gegaan, ga jij verder. Dus jij als nieuwe ouder moet je oriënteren en aanpassen aan wat nu gangbaar en beter voor je kind is.”

Watkin had ook een congres willen organiseren, maar moest daarvan afzien vanwege de Covid-19-pandemie. Uiteindelijk werd in het weekend het seminar ‘Narcisme in relaties’ in de Polytechnic College gehouden met meer dan honderd deelnemers. Carla Bakboord, antropoloog en vrouwenrechtenactivist, benaderde narcisme vanuit een genderoptiek, maar ook hoe geweldpleging zich uit, namelijk incidenteel en soms extreem.

Watkin zelf ging dieper in op de symptomen en gedragingen van een narcist en gaf tips hoe om te gaan met deze soort mensen. Norville Plet-Burleson besprak vanuit het sociaal-maatschappelijke oogpunt hoe belangrijk het is dat bepaalde instituten zich bewust zijn van wat narcisme precies inhoudt, zoals Bureau Familierechterlijke Zaken en de politie.

Volgens klinisch en forensisch psycholoog Richenel Ellecom is genezing van deze soort patiënten heel moeilijk. “Het duurt maanden, soms jaren, om zo iemand inzicht te geven in zijn of haar gedrag.” Hij stelt dat gedrag niet begint bij gevoel, maar bij het denkpatroon dat invloed uitoefent op de stemming en gevoelens. Volgens hem zijn er twee soorten narcisten, namelijk de openlijke en de verborgen narcist die vaak het gedrag alleen toont aan mensen die dicht bij hem staan, maar zich ogenschijnlijk normaal en aardig gedraagt voor de buitenwacht.

Alle inleiders wezen erop dat (jonge) vrouwen moeten worden geleerd dat ze waardevol zijn en denigrerend gedrag en onderdrukking niet hoeven te accepteren. Het gedrag van het slachtoffer moet daarom ook sterk worden aangepakt na het komen uit een relatie omdat zij zich is gaan conformeren aan een bepaalde houding van nederigheid en minderwaardigheid. Zo een vrouw zal weer zo een type man aantrekken of al belandt ze bij een betere man, zij zal zich niet anders en gezond weten op te stellen.