ACHTERGROND: Herstelrecht kan alternatief zijn voor traditionele rechtspraak

ACHTERGROND - We kunnen er misschien alvast aan gaan wennen dat rechtspreken, (strafrecht) in de toekomst niet meer hetzelfde zal zijn in een rechtszaal, met rechters, een openbare aanklager, verdachte in de beklaagdenbank en zijn advocaat en daarnaast getuigen en andere ter zake doende personen of deskundigen. Deze vorm van rechtspreken blijkt vooral in landen met een gemengde en traditionele gemeenschap geen voldoening te geven.

Tekst: Wilfred Leeuwin Beeld: Stefano Tull

De manier van rechtspreken in een rechtszaal met mensen in zwarte toga en alles en iedereen daaromheen beantwoordt vaak niet aan het doel van herstel. Bovendien draagt het weinig tot niets bij aan daadwerkelijke verbetering van niet alleen de verdachte (resocialisatie ). Het geeft ook geen voldoening aan de sociaalmaatschappelijke doelgroep die door het delict of conflict is getroffen of er direct mee te maken heeft gehad.

Dit recht blijkt meer individueel te zijn gericht op dader en slachtoffer en gaat in zekere zin voorbij aan het proces van herstel waar veel meer mensen bij zijn betrokken en baat bij hebben. Herstelrecht zou in de nabije toekomst de nieuwe rechtspraak kunnen zijn, waar conventionele rechtszittingen plaatsmaken voor herstelconferenties.

In januari 2018 doen de Nederlandse juristen Alrik de Haas en professor Theo de Roos interessante ontdekkingen van vormen van herstelrecht bij traditionele gemeenschappen - inheemsen en tribale volken - in Suriname. Uit die ontdekkingen wordt het plan opgevat om onderzoek te doen naar een mogelijke integratie van traditionele strafmaatregelen in het moderne strafrecht, die klaarblijkelijk veel meer profijt zal opleveren voor de rechtspraak in het algemeen.

Hun waarnemingen hebben nu, twee jaar later, geresulteerd in een twinningpoject met Surinaamse counterparts en gesprekpartners en instanties zoals de Anton de Kom universiteit. Het onderzoeksteam heeft de afgelopen weken naast onderzoek doen in het binnenland, tal van instanties zoals het parlement afgelopen om na te gaan hoe herstelrecht in Suriname mogelijk te maken.

Hoewel in Suriname herstelrecht in de praktijk een toepasbaar model is voor rechtspraak is er daarvoor geen wettelijk kader. "In Nederland is strafrecht zich aan het ontwikkelen. In het Surinaams recht dat voor 80 procent is afgeleid van het Nederlands recht zoeken wij naar ankers waarmee wij iets kunnen doen. Alleen zal herstelrecht hier een puur Surinaams model moeten zijn", zegt De Haas. Volgens hem biedt de manier waarop bij inheemse en tribale volken straffen worden toegepast, werkzame bestanddelen waarmee in het moderne strafrecht iets gedaan kan worden. 

Mediator en relatietherapeut Makiri Mual zegt dat inheemsen en tribale volken eeuwenlang al een manier hebben ontwikkeld om geschillen te beslechten. "Vanuit mijn perspectief als mediator is het belangrijk te weten hoe zij komen tot verzoening tussen dader en slachtoffer, de families van beiden en voor de gemeenschappen waartoe zij behoren. In Europa is dat een individueel proces, maar bij het traditioneel gezag in Suriname wordt gekoerst naar het in stand houden van de vrede en de rust bewaren onder de gemeenschappen.

Bij herstelrecht maken conventionele rechtszittingen plaats voor herstelconferenties

"Het is een soort collectieve inspanning om te voorkomen dat een conflict escaleert, want als dat gebeurt vallen sociale gemeenschappen uit elkaar en dat moet ten koste van alles worden vermeden. Voor ons is dat een interessante bevinding waar veel mee gedaan kan worden", zegt professor Jacques Claessen van de Universiteit van Maastricht.

In Nederland zijn besluiten genomen die gericht zijn op de positie van de dader, het slachtoffer en de nabestaanden. Onze bevindingen in Suriname zijn, dat als bijvoorbeeld op een kostgrondje of tijdens het jagen een persoon per ongeluk wordt beschoten al gauw veel meer mensen betrokken zijn, onder wie familie en oudsten.

Volgens de onderzoekers bestaat er voor herstelrecht geen blauwdruk die overal in elke willekeurige situatie kan worden toegepast. "Het moet altijd aansluiten bij de eigen cultuur. Het zou wel moeten beantwoorden aan een aantal beginselen en criteria.

Waar in Nederland je ook andere mensen kan betrekken dan alleen het slachtoffer en de dader, kunnen in Suriname met dezelfde beginselen en criteria veel meer families, oudsten en gemeenschappen betrokken worden. Dus aangepast aan de tijd en de plaats. In het westen wordt emotioneel herstelrecht bijvoorbeeld anders gedefinieerd. Het gaat daar om een gezonde eigen geest. Hier gaat sociale cohesie voor op persoonlijk welbevinden", zegt Claessen.

Hoewel het traditioneel gezag zoveel mogelijk op zijn manier conflicten wil beslechten blijkt dat inheemsen en tribale volken zich er goed van bewust zijn dat er grenzen zijn aan de eigen machtspositie bij het opleggen van straf. Dit is zeker het geval in situaties die te maken hebben met de ernst van het delict of wanneer iemand hardleers is of voortdurend in herhaling vervalt. Dan kiest het traditioneel gezag liever voor het centrale strafrecht en een formeel strafproces.

Een belangrijke bevinding is hier dat binnen het traditioneel gezag gewerkt wordt aan het schriftelijk vastleggen van processen. Organisaties als de Vereniging van Inheemse Dorpshoofden spelen hierbij een belangrijke rol. Op die manier krijg je iets op schrift bij justitie dat herkenbaar is en de samenwerking tussen traditioneel en modern recht beter tot uiting komt.

Er kan vooraf worden afgesproken welke zaken overgeheveld worden naar het modern recht en welke niet. Dit is een belangrijke vaststelling omdat bij het centraal gezag men lang niet altijd op de hoogte is van wat er precies gebeurt. Het onderzoeksteam zal zijn bevindingen uitwerken. Er komt een tweede fase binnen het project van verdieping en het bezoeken van nog meer gebieden in het binnenland.

Dat zal gebeuren om na te trekken of de bevindingen juist zijn en aan de hand daarvan aanbevelingen gedaan kunnen worden aan de centrale overheid. De partners in het twinning project zijn Stichting Mens en Strafrecht, Restorative Justice Nederland, de Universiteit van Maastricht, Stichting River of Jordan en de Anton de kom universiteit.