Het Internationaal Gerechtshof (ICJ) heeft Myanmar verantwoordelijk gehouden voor genocide op de Rohingya-minderheid in de deelstaat Rakhine tijdens de militaire operaties van 2017. In een historische uitspraak oordeelde het hof donderdag in Den Haag dat Myanmar het Genocideverdrag heeft geschonden. Het is voor het eerst dat het hoogste gerechtshof van de Verenigde Naties een staat verantwoordelijk houdt voor het plegen van genocide.

De uitspraak werd met negen stemmen tegen zes aangenomen en vormt het sluitstuk van een juridische procedure die in 2019 door Gambia tegen Myanmar werd aangespannen. Het hof stelde vast dat het geweld tegen de Rohingya niet alleen bestond uit grootschalige moorden, seksueel geweld en aanvallen op kinderen, maar ook uit handelingen die erop waren gericht een deel van de etnische groep te vernietigen.

De rechters verwierpen daarmee het standpunt van Myanmar dat de militaire operaties in 2017 uitsluitend waren gericht op het bestrijden van gewapende opstandelingen.
Rohingya-vluchtelingen houden borden omhoog in een vluchtelingenkamp in Cox’s Bazar, Bangladesh, voorafgaand aan de uitspraak van het Internationaal Gerechtshof in een zaak waarin Myanmar wordt beschuldigd van het plegen van genocide tegen de Rohingya-minderheid. (Foto's: Reuters)

Tijdens de militaire operatie in 2017 werden duizenden Rohingya gedood. Dorpen werden vernietigd, burgers werden slachtoffer van seksueel geweld en kinderen werden blootgesteld aan extreme vormen van geweld. Ook vluchtende Rohingya werden aangevallen terwijl zij probeerden het geweld te ontkomen.

De militaire campagne leidde tot een massale vlucht naar Bangladesh. In enkele maanden tijd ontvluchtten ruim 700.000 Rohingya Myanmar. De vluchtelingen kwamen terecht in overvolle opvangkampen, voornamelijk in Cox's Bazar, waar velen nog altijd onder moeilijke omstandigheden leven.

De Rohingya, een overwegend islamitische bevolkingsgroep, worden al decennialang in Myanmar gediscrimineerd. De autoriteiten erkennen hen grotendeels niet als volwaardige burgers en hebben hun toegang tot nationaliteit, bewegingsvrijheid, onderwijs en gezondheidszorg beperkt. Daardoor is een groot deel van de gemeenschap staatloos geworden en kwetsbaar voor vervolging.

Myanmar moet daders vervolgen en slachtoffers herstellen
Het ICJ heeft Myanmar opgedragen de schendingen van het Genocideverdrag te beëindigen, de wetgeving in overeenstemming te brengen met de internationale verplichtingen en onmiddellijk effectieve stappen te ondernemen om personen die verdacht worden van genocide te onderzoeken. Indien daarvoor voldoende grond bestaat, moeten zij worden vervolgd en bestraft.

Daarnaast moet Myanmar maatregelen treffen om herhaling van dergelijke misdrijven te voorkomen. Het hof verlangt ook herstelmaatregelen voor de Rohingya, waaronder het mogelijk maken van een veilige, vrijwillige en waardige terugkeer naar hun woongebieden en het herenigen van families die door de verdrijving uit elkaar zijn geraakt.
Een man met een spandoek staat bij het Internationaal Gerechtshof (IGH) in Den Haag, Nederland, vlak voordat het hof uitspraak doet in de door Gambia aangespannen zaak tegen Myanmar, waarin het land wordt beschuldigd van genocide op de islamitische Rohingya-minderheid.

Myanmar moet bovendien compensatie bieden voor de geleden schade. De hoogte daarvan en de wijze waarop de vergoeding moet worden geregeld, worden in een volgende fase van de procedure vastgesteld. Het land moet binnen twee jaar aan het hof rapporteren over de genomen herstelmaatregelen en de voorgestelde compensatieregeling.

De uitspraak is bindend en kan niet worden aangevochten. Het hof heeft echter geen eigen middelen om Myanmar rechtstreeks tot uitvoering van het vonnis te dwingen.

Historische betekenis voor internationaal recht
De uitspraak geldt als een belangrijke ontwikkeling in het internationale recht, omdat genocide op staatsniveau bijzonder moeilijk juridisch te bewijzen is. Het Genocideverdrag vereist niet alleen bewijs van moord, vervolging of grootschalig geweld, maar ook dat er sprake is van de specifieke intentie om een nationale, etnische, raciale of religieuze groep geheel of gedeeltelijk te vernietigen.
De 50-jarige Rohingya-vluchteling Mohammed Taher houdt zijn 7-jarige zoon Mohammed Shoaib vast – die in zijn borst werd geschoten voordat hij de grens met Myanmar overstak – terwijl ze buiten een medisch centrum in het vluchtelingenkamp Kutupalong bij Cox’s Bazar, Bangladesh, zitten.

Met deze uitspraak heeft het ICJ die intentie in het geval van de Rohingya vastgesteld. Daarmee ontstaat een belangrijk precedent voor toekomstige zaken waarin staten worden beschuldigd van genocide. De uitspraak wordt dan ook nauwlettend gevolgd in andere internationale procedures, waaronder de zaak die Zuid-Afrika tegen Israël heeft aangespannen over de oorlog in Gaza. De uitspraak betekent overigens niet dat het hof in die andere zaak al een oordeel heeft gegeven.

Uitvoering blijft de grootste uitdaging
Ondanks de historische betekenis is onzeker in hoeverre de uitspraak op korte termijn daadwerkelijk verandering zal brengen in de situatie van de Rohingya. Myanmar wordt sinds de militaire staatsgreep van 2021 geconfronteerd met een aanhoudende burgeroorlog. Het geweld en de instabiliteit, ook in Rakhine, bemoeilijken een veilige terugkeer van vluchtelingen en het herstel van hun woningen, bezittingen en rechten.

De uitspraak legt Myanmar duidelijke juridische verplichtingen op, maar de uitvoering ervan zal mede afhangen van internationale druk en de bereidheid van de autoriteiten om aan het vonnis te voldoen. Bij niet-naleving kan de zaak onder de aandacht van de VN-Veiligheidsraad worden gebracht, maar ook daar spelen politieke verhoudingen en de positie van de permanente leden een rol.

Voor de Rohingya betekent het vonnis vooral dat hun jarenlange ervaringen met vervolging, geweld en verdrijving nu ook op het hoogste internationale juridische niveau zijn erkend. Of die erkenning uiteindelijk leidt tot daadwerkelijke bescherming, herstel van rechten en een veilige terugkeer, blijft de volgende belangrijke vraag.