De Surinaamse regeling waarmee verdachten tijdens een strafrechtelijk onderzoek de toegang tot hun advocaat kan worden ontzegd, is volgens de Caribbean Court of Justice (CCJ) onverenigbaar met fundamentele mensenrechtenwaarborgen binnen de Caribische Gemeenschap. CCJ-president Winston Anderson heeft bij een internationale presentatie over de zaak van de Trinidadiaanse politiek adviseur Derek Ramsamooj tegen de Staat Suriname benadrukt dat deze beperkingsregeling een overblijfsel is van het Nederlandse koloniale recht. Nederland heeft zijn rechtssysteem inmiddels hervormd om verdachten toegang tot een advocaat te garanderen, maar Suriname heeft die hervorming volgens Anderson niet doorgevoerd.

De kwestie heeft vooral te maken met de wijze waarop politie en justitie in Suriname hun bevoegdheden uitoefenen tegenover verdachten. De CCJ heeft in de zaak Ramsamooj vastgesteld dat een verdachte die rechten ontleent aan het Herziene Verdrag van Chaguaramas aanspraak heeft op een minimum aan fundamentele mensenrechtenbescherming. Daartoe behoort het recht op toegang tot een advocaat naar eigen keuze. Anderson behandelde de uitspraak donderdag 5 november tijdens een gezamenlijk webinar van de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Rechten van de Mens (IACHR) en de CCJ over gelijkheid voor de wet, willekeurige detentie en voorlopige hechtenis.

De CCJ-president maakte duidelijk dat nationale bevoegdheden voor strafrechtelijke opsporing niet zodanig mogen worden toegepast dat rechten die door het Caricom verdrag worden gegarandeerd, worden ondermijnd. Het recht op rechtsbijstand vormt daarbij een fundamentele grens aan het optreden van de Staat.

Een van de scherpste onderdelen van Andersons presentatie betreft de historische oorsprong van de Surinaamse beperkingsregeling. Deze maakt het mogelijk om tijdens een strafrechtelijk onderzoek beperkingen op te leggen aan het contact tussen een verdachte en zijn advocaat.
Volgens Anderson heeft de CCJ bij de beoordeling van de zaak nadrukkelijk gekeken naar de ontwikkeling van deze regeling. Terwijl Nederland zijn strafprocesrecht heeft aangepast om de toegang tot rechtsbijstand te waarborgen, is de Surinaamse regeling volgens de presentatie niet op vergelijkbare wijze hervormd.

De CCJ heeft geoordeeld dat de beperkingsregeling, zoals beoordeeld in deze zaak, niet verenigbaar is met de fundamentele minimumnormen die voortvloeien uit het gemeenschapsrecht. Daarmee gaat de uitspraak verder dan een beoordeling van de behandeling van één verdachte. Zij stelt grenzen aan de toepassing van nationale strafvorderlijke bevoegdheden wanneer die botsen met rechten die burgers van Caricom lidstaten aan het Herziene Verdrag van Chaguaramas ontlenen.

De zaak ontstond na de aanhouding van Derek Ramsamooj, een staatsburger van Trinidad en Tobago die regelmatig naar Suriname reisde om politieke adviesdiensten te verlenen. In oktober 2020 werden zijn paspoorten ingenomen en kreeg hij opdracht zich bij de politie te melden. Vervolgens werd hij aangehouden in verband met een onderzoek naar vermeende fraude door de vorige regering, waarvoor hij werkzaamheden had verricht.

Tijdens zijn detentie werd hem op grond van de Surinaamse beperkingsregeling de toegang tot een advocaat ontzegd. Hij werd bovendien in het Nederlands verhoord, terwijl dat niet zijn moedertaal was. Ramsamooj ondertekende een Nederlandstalige verklaring die vervolgens als bekentenis werd gebruikt. Hij bleef tot december 2020 in voorlopige hechtenis en werd vanwege zijn verslechterende gezondheid vrijgelaten. Formele strafrechtelijke beschuldigingen volgden in maart 2021. Zijn paspoorten werden pas in september 2022 teruggegeven.

Ramsamooj stapte naar de CCJ met het standpunt dat zijn behandeling in Suriname niet alleen fundamentele mensenrechten schond, maar ook zijn rechten als Caricom burger aantastte. Hij beriep zich onder meer op het recht van vrij verkeer en het recht om diensten te verlenen binnen de Caribische Gemeenschap.

De Staat Suriname voerde bij de CCJ aan dat het Handvest van de Burgermaatschappij van Caricom (Charter of Civil Society) juridisch niet bindend is. Volgens Suriname had de CCJ bovendien geen bevoegdheid om zelfstandig over vermeende mensenrechtenschendingen te oordelen. De Staat verdedigde de beperkingsmaatregelen als een instrument om de integriteit van strafrechtelijke onderzoeken te beschermen. Ook werd een beroep gedaan op artikel 226 van het Herziene Verdrag van Chaguaramas, dat onder bepaalde omstandigheden beperkingen toestaat ter bescherming van onder meer de openbare orde en veiligheid. De CCJ volgde deze verdediging niet voor zover daarmee de aantasting van de fundamentele rechtswaarborgen in deze zaak werd gerechtvaardigd.

Het Hof stelde vast dat het recht op toegang tot een advocaat behoort tot de fundamentele burgerlijke en politieke rechten die in de Caricom lidstaten worden erkend. Dat recht is ook terug te vinden in de grondwetten van de lidstaten, waaronder Suriname.

Tijdens dezelfde bijeenkomst lichtte CCJ-rechter Chantal Ononaiwu de bredere juridische betekenis van de uitspraak toe. Zij benadrukte dat de rechten die burgers aan het Caricom verdrag ontlenen niet effectief kunnen worden uitgeoefend wanneer lidstaten daarbij geen minimale mensenrechtenbescherming garanderen. Het Hof heeft daarmee bevestigd dat fundamentele mensenrechten ook als algemene rechtsbeginselen binnen het Caricom gemeenschapsrecht betekenis hebben.

Volgens Ononaiwu is het Handvest van de Burgermaatschappij, dat in 1997 door de Caricom regeringsleiders werd aangenomen, weliswaar niet rechtstreeks bindend als verdrag, maar heeft het wel juridische betekenis. Het kan worden gebruikt bij de interpretatie van het Herziene Verdrag van Chaguaramas en bij het vaststellen van algemene beginselen van gemeenschapsrecht. Het Hof baseert die beginselen eveneens op de grondwetten van de lidstaten en internationale mensenrechtenverdragen waarbij zij partij zijn. De uitspraak betekent niet dat fundamentele rechten onder alle omstandigheden absoluut zijn. Beperkingen kunnen volgens de CCJ binnen het gemeenschapsrecht mogelijk zijn, maar mogen de fundamentele bescherming die aan verdragsrechten is verbonden niet uithollen.

Anderson wees erop dat de uitspraak ook betekenis kan krijgen voor andere rechten binnen de Caribische interne markt en economie (CSME).
Zo kan de bescherming van fundamentele rechten een rol spelen wanneer ondernemers of beroepsbeoefenaren diensten aanbieden in een andere Caricom lidstaat. Ook bij grensoverschrijdende investeringen, kapitaalverkeer en de vestiging van ondernemingen kunnen beginselen zoals non-discriminatie, bescherming van eigendom en het verbod op willekeurige besluitvorming van belang zijn.

De CCJ-president presenteerde deze toepassingen als vraagstukken voor de verdere ontwikkeling van het gemeenschapsrecht. Ook de mogelijke toepassing van minimale mensenrechtenwaarborgen op rechtspersonen, waaronder ondernemingen, moet volgens hem verder juridisch worden uitgewerkt. De zaak-Ramsamooj vormt daarmee een belangrijke ontwikkeling in de rechtspraak van de CCJ. Het Hof verbindt de economische en bewegingsvrijheden binnen Caricom nadrukkelijk aan fundamentele rechtsbescherming.

Voor Suriname legt de uitspraak een wezenlijk juridisch probleem bloot. De Staat kan zich bij de toepassing van strafvorderlijke bevoegdheden niet uitsluitend beroepen op nationale wetgeving wanneer daardoor fundamentele rechten worden aangetast die binnen het Caricom gemeenschapsrecht worden beschermd. De kritiek van de CCJ op de beperkingsregeling maakt een herbeoordeling van de Surinaamse strafvorderlijke praktijk bijzonder relevant. Daarbij staat vooral centraal of verdachten daadwerkelijk en tijdig toegang hebben tot een advocaat naar eigen keuze. De presentaties maken duidelijk dat de uitspraak niet uitsluitend betrekking heeft op de individuele behandeling van Ramsamooj. Zij bevestigt een bredere rechtsnorm waaraan het optreden van Caricom lidstaten moet worden getoetst wanneer burgers hun verdragsrechten uitoefenen.

Of en op welke wijze Suriname zijn wetgeving en strafvorderlijke praktijk naar aanleiding van de uitspraak zal aanpassen, blijkt niet uit de presentaties. De juridische boodschap van de CCJ is echter duidelijk: nationale opsporingsbevoegdheden mogen niet worden gebruikt om de fundamentele rechtswaarborgen die het gemeenschapsrecht beschermt, buiten werking te stellen.