Brazilië maakt zich op voor een beslissende verkiezingsronde waarin president Luiz Inácio Lula da Silva en de rechtse senator Flávio Bolsonaro zondag 25 oktober tegenover elkaar staan. De verkiezing draait niet alleen om de vraag wie de komende vier jaar het grootste land van Latijns-Amerika zal leiden. Ook de koers van de Braziliaanse democratie, het economische beleid, de aanpak van criminaliteit en de internationale positie van het land staan op het spel.

De strijd is bijzonder spannend. Flávio Bolsonaro eindigde bij de eerste stemronde op 4 oktober met 47,03 procent van de geldige stemmen vóór Lula, die 45,16 procent behaalde. Omdat geen van beide kandidaten een absolute meerderheid wist te behalen, moet de tweede ronde de doorslag geven. De voorsprong van de senator is daarmee aanzienlijk kleiner dan een ruime overwinning, terwijl Lula probeert het verschil in de laatste dagen van de campagne te overbruggen.

De verkiezing vindt plaats in een sterk gepolariseerd politiek klimaat. Voorstanders van Lula wijzen op sociale programma’s, de bestrijding van armoede en de bescherming van het Amazonegebied. De aanhang van Bolsonaro benadrukt veiligheid, streng optreden tegen georganiseerde criminaliteit, lagere overheidsuitgaven en een rechtser economisch beleid.

Een nek-aan-nekrace tot het laatste moment
De peilingen laten zien hoe onzeker de uitkomst is. Verschillende onderzoeken die in de laatste campagnedagen zijn gepubliceerd, plaatsen Flávio Bolsonaro en Lula dicht bij elkaar. Sommige geven Bolsonaro een kleine voorsprong, terwijl andere wijzen op een vrijwel gelijkwaardige strijd.

Een peiling van RealTime Big Data, gepubliceerd op 23 oktober, zette Bolsonaro op 52 procent van de geldige stemmen tegenover 48 procent voor Lula. Het onderzoek werd tussen 19 en 22 oktober uitgevoerd onder 2.000 kiezers en heeft een foutmarge van twee procentpunten. Andere recente peilingen laten een kleinere voorsprong zien. De cijfers onderstrepen dat een overwinning niet met zekerheid aan een van beide kandidaten kan worden toegeschreven.

De eerste ronde gaf Bolsonaro een belangrijke impuls. Hij behaalde meer stemmen dan veel waarnemers hadden verwacht en bevestigde daarmee dat de rechtse beweging in Brazilië ook zonder zijn vader als presidentskandidaat over een omvangrijke achterban beschikt. Lula moet op zijn beurt niet alleen zijn eigen kiezers mobiliseren, maar ook twijfelende kiezers en aanhangers van kandidaten die de tweede ronde niet hebben gehaald, overtuigen.

De marge is zo klein dat opkomst, regionale verschillen en de keuze van kiezers die in de eerste ronde op andere kandidaten stemden, doorslaggevend kunnen worden.

Lula: sociale vooruitgang tegenover economische zorgen
De 80-jarige Lula, kandidaat van de Arbeiderspartij (PT), probeert zijn politieke loopbaan te bekronen met een vierde presidentstermijn, niet aaneengesloten. Hij was eerder president van 2003 tot 2010 en keerde in 2023 terug aan de macht na zijn overwinning op Jair Bolsonaro in 2022.

Lula bouwde zijn politieke reputatie grotendeels op rond sociale hervormingen, armoedebestrijding en de uitbreiding van kansen voor lagere inkomensgroepen. Zijn aanhangers zien in hem een verdediger van de democratie en van de rol van de staat bij het terugdringen van sociale ongelijkheid.

Ook zijn internationale beleid is een belangrijk onderdeel van zijn presidentschap. Lula heeft ingezet op nauwere samenwerking tussen ontwikkelingslanden en op een actieve rol van Brazilië in internationale organisaties. Tegelijkertijd heeft zijn regering aandacht besteed aan het terugdringen van ontbossing in het Amazonegebied.

Zijn derde termijn kent echter ook problemen. Economische zorgen bij huishoudens, schuldenlast en politieke verdeeldheid hebben zijn regering onder druk gezet. De steun voor sociale programma’s betekent bovendien niet automatisch dat alle kiezers tevreden zijn over de economische situatie of het functioneren van de overheid.

Voor Lula is de tweede ronde daarom een oordeel over zowel zijn staat van dienst als zijn belofte om sociale vooruitgang voort te zetten.

Flávio Bolsonaro: de politieke erfenis van zijn vader
Flávio Bolsonaro, 45 jaar en senator voor de Liberale Partij (PL), is uitgegroeid tot de belangrijkste vertegenwoordiger van de Braziliaanse rechterzijde. Hij treedt daarmee in de politieke voetsporen van zijn vader, voormalig president Jair Bolsonaro, die het land van 2019 tot 2022 leidde.

De jongere Bolsonaro presenteert zich als een kandidaat die de conservatieve agenda wil voortzetten, maar met een beheerster politiek imago. Hij legt de nadruk op veiligheid, strengere maatregelen tegen georganiseerde misdaad, beperking van overheidsuitgaven en een gunstiger klimaat voor ondernemingen.

Hij heeft bovendien gepleit voor nauwere samenwerking met de Verenigde Staten bij de bestrijding van criminele netwerken. Daarmee sluit hij aan bij de veiligheidsagenda van de Amerikaanse president Donald Trump, die de Amerikaanse invloed in Latijns-Amerika wil versterken en rechtse bondgenoten in de regio steunt.

Bolsonaro heeft ook constitutionele hervormingen aangekondigd. Zijn uitspraken over het opnieuw democratiseren van Brazilië roepen vragen op over de precieze invulling van die plannen en de mogelijke gevolgen voor de rechterlijke macht en de bestaande democratische instellingen.

Zijn kandidatuur is onlosmakelijk verbonden met de juridische problemen van zijn vader. Jair Bolsonaro kreeg een gevangenisstraf van 27 jaar opgelegd wegens zijn betrokkenheid bij een complot om na zijn verkiezingsnederlaag in 2022 aan de macht te blijven. Flávio heeft beloofd zich in te zetten voor de vrijlating van zijn vader als hij president wordt. Die belofte spreekt een deel van de conservatieve achterban aan, maar vergroot ook de bezorgdheid bij tegenstanders over de onafhankelijkheid van de instellingen die de rechtsstaat moeten beschermen.

Criminaliteit en economie bepalen de keuze
Veiligheid is een van de centrale thema’s van de campagne. In Brazilië vormen georganiseerde misdaad, drugsnetwerken en geweld al jaren grote uitdagingen voor de overheid. Bolsonaro wil een hardere aanpak en meer samenwerking met veiligheidsdiensten en internationale partners.

Lula benadrukt daarentegen de combinatie van veiligheid, sociale programma’s en preventie. Het verschil tussen de kandidaten gaat daarmee niet alleen over de vraag hoe hard de staat moet optreden, maar ook over de rol van armoede, kansen op werk en maatschappelijke ongelijkheid bij de aanpak van criminaliteit.

Op economisch gebied wil Bolsonaro overheidsuitgaven beteugelen en de inflatie onder controle houden. Zijn kamp heeft onder meer gepleit voor strengere begrotingsdiscipline. Lula zet sterker in op sociale bescherming en overheidsprogramma’s, maar moet tegelijk laten zien dat zijn beleid voldoende economische zekerheid oplevert.

Voor veel kiezers zal de uiteindelijke keuze daarom minder ideologisch zijn dan soms wordt voorgesteld. De kosten van levensonderhoud, werkgelegenheid, koopkracht en de veiligheid van gezinnen kunnen uiteindelijk zwaarder wegen dan de politieke loyaliteit aan een van beide kampen.

De Verenigde Staten kijken mee
De verkiezingen hebben ook een internationale dimensie. Brazilië is een belangrijke economie, beschikt over grote landbouw- en grondstoffenvoorraden en speelt een centrale rol in klimaatbeleid en regionale diplomatie. Een verandering van president kan daarom gevolgen hebben die verder reiken dan de landsgrenzen.

Trump heeft zich eerder uitgesproken over de juridische vervolging van Jair Bolsonaro en maatregelen genomen die verband hielden met het conflict rond de voormalige Braziliaanse president en de Braziliaanse rechterlijke macht. De Amerikaanse betrokkenheid heeft de zorgen aangewakkerd over de vraag of Washington zich opnieuw nadrukkelijk met de Braziliaanse politiek zal bemoeien.

Volgens een bericht van Reuters van 23 oktober bespreken buitenlandse diplomaten in Brazilië hoe zij de winnaar snel en gecoördineerd kunnen erkennen nadat de officiële uitslag bekend is. Daarmee willen zij voorkomen dat buitenlandse leiders voortijdig een winnaar uitroepen en het vertrouwen in het verkiezingsproces ondermijnen. De diplomatieke bezorgdheid richt zich onder meer op de mogelijkheid dat buitenlandse politici een nipte overwinning van Lula in twijfel trekken.

De kwestie raakt aan de ervaringen van 2022, toen Jair Bolsonaro de verkiezingsnederlaag tegen Lula niet onmiddellijk erkende en zijn aanhangers de verkiezingsuitslag bleven betwisten. Een vergelijkbare situatie na de tweede ronde zou de politieke spanningen kunnen verhogen en de betrekkingen tussen Brazilië en de Verenigde Staten onder druk kunnen zetten.

Een keuze met gevolgen voor Latijns-Amerika
De Braziliaanse verkiezing vindt plaats in een regio waar rechtse en conservatieve leiders de afgelopen jaren op verschillende plaatsen terrein hebben gewonnen. Een overwinning van Flávio Bolsonaro zou die ontwikkeling versterken en kunnen leiden tot een nauwere politieke samenwerking met regeringen die inzetten op streng veiligheidsbeleid, marktgerichte hervormingen en nauwe banden met Washington.

Een nieuwe termijn voor Lula zou juist betekenen dat Brazilië voorlopig vasthoudt aan een linkser politiek project waarin sociale bescherming, internationale samenwerking en klimaatbeleid belangrijke pijlers blijven.

Voor buurlanden, waaronder Suriname, is de uitkomst relevant vanwege de omvang van de Braziliaanse economie, de regionale handelsstromen, grensoverschrijdende veiligheidsvraagstukken en de samenwerking rond het Amazonegebied. Veranderingen in het Braziliaanse beleid kunnen invloed hebben op regionale diplomatie, milieusamenwerking en de manier waarop Zuid-Amerikaanse landen zich internationaal positioneren.

Toch betekent een presidentswisseling niet automatisch dat alle beleidslijnen veranderen. De president moet rekening houden met het Congres, regionale belangen, economische omstandigheden en de rechterlijke macht. De uitslag bepaalt dus niet alleen wie het presidentschap krijgt, maar ook hoeveel politieke ruimte de winnaar heeft om zijn programma uit te voeren.

Zondag moet de doorslag geven
De tweede ronde van 25 oktober wordt meer dan een persoonlijke krachtmeting tussen Lula en Flávio Bolsonaro. Het is een referendum over twee uiteenlopende visies op de toekomst van Brazilië: de sociale en multilaterale koers van Lula tegenover de conservatieve, veiligheidsgerichte en marktgerichte agenda van Bolsonaro.

De campagne heeft duidelijk gemaakt dat geen van beide politieke stromingen kan worden afgeschreven. Bolsonaro heeft met zijn resultaat in de eerste ronde laten zien hoe sterk rechts in Brazilië is gebleven. Lula beschikt nog altijd over een omvangrijke achterban en probeert zijn sociale staat van dienst om te zetten in voldoende steun voor een nieuwe termijn.

De beslissende vraag is of de laatste campagne-inspanningen genoeg zijn om de kleine voorsprong van Bolsonaro weg te werken, of dat de Braziliaanse kiezer kiest voor een nieuwe politieke richting.

De uitslag zal niet alleen de toekomst van de Braziliaanse regering bepalen, maar ook richting geven aan het debat over democratie, veiligheid, sociale ongelijkheid en de internationale rol van Latijns-Amerika in de komende jaren.