19 Januari 2024
22:05De ‘grondstoffenvloek’ of armoede paradox toont dat landen zoals Suriname met overvloedige natuurlijke hulpbronnen minder economische groei, minder democratie of ongunstigere ontwikkelingsresultaten hebben dan landen met minder natuurlijke hulpbronnen. De ‘Dutch Disease’, een vorm van deze vloek, geeft een omgekeerde relatie aan: hoge economische groei door één grondstof, waardoor andere sectoren worden beperkt of uitgesloten zich te ontwikkelen. Er ontstaat dan een ‘van één grondstof afhankelijke economie’.
Tekst Jack Menke
Beeld Jack Menke/SWI
Suriname kan in 2024 een eerste stap doen naar een gebalanceerde ontwikkeling in harmonie met de natuur. Dit als alternatief voor het steeds vastlopen van een natuurvernietigend beleid met bauxiet, goud en straks mogelijk offshore olie als nieuwe pilaar van de ‘grondstoffenvloek’.
“Suriname moet in 2024 treden uit de euforie van grote olievondsten en de ondoordachte misstap om mennonieten de mogelijkheid te bieden tot grootschalige sojateelt in gebieden met primair bos”
De meeste politici en zogenaamd ‘goed opgeleide’ Surinamers leven met een ernstige beperking en zien ontwikkeling door een ‘kustvlakte centraal’-bril. Zij zien het zuidelijke bosgebied vooral als wingewest van mineralen, zoals goud en bauxiet. De opbrengsten worden vervolgens door het ‘Paramaribo centraal politieke systeem’ inefficiënt verdeeld binnen de kustvlakte.
Samen met het gros van de politici en beleidsmakers blijven veel ‘goed opgeleide’ Surinamers slaafs rennen achter de ‘grondstoffenvloek’. Dit gaat ten koste van ontwikkeling, het milieu en behoud van oorspronkelijke woongebieden van inheemse en tribale volken.
Voortzetting koloniale koorts
Goud was tussen 1881 en 1890 het belangrijkste exportproduct van Suriname. Kenmerkend voor deze goudkoorts (1875-1925) waren de enorme smokkel en het niet duurzame karakter. Vervolgens werd de bauxietindustrie honderd jaar lang door eerst koloniale en daarna Surinaamse regeringen verheven tot ‘economisch wonder’. Helaas, de bauxietindustrie werd het duidelijkste voorbeeld van ‘economische groei zonder ontwikkeling’.
Met de big push-strategie stelde Suriname faciliteiten en infrastructuur beschikbaar om buitenlands kapitaal aan te trekken voor het in 1964 voltooide Brokopondo-project. In drie opzichten was dit een misstap: de doelstellingen van duurzame groei en sociale rechtvaardigheid werden niet gehaald; marrondorpen ‘verdronken’ onder water voor de energieopwekking van de aluminiumindustrie; de grootste volksverhuizing van Surinamers naar Nederland voltrok zich van 1969-1975.
Uitbreiding staatsbedrijven
Te midden van de mislukte big push bauxiet-strategie werd economische staatsinterventie geïntroduceerd net vóór de onafhankelijkheid, met de ‘gouden handdruk’ van 3,5 miljard Nederlandse gulden aan ontwikkelingshulp. Er werden steeds meer staatsbedrijven opgericht in onder meer de landbouw- en bosbouwsector. Dit bracht met zich mee dat eerder opgerichte joint ventures werden omgezet in staatsbedrijven met 100 procent van de gewone aandelen in staatsbezit, terwijl ook nieuwe staatsbedrijven werden gevestigd met geld uit de Nederlandse ontwikkelingshulp. Ondanks deze enorme hulp werd de economische structuur in Suriname schever, zonder vooruitzichten voor verbetering van de leefsituatie van armere delen van de bevolking en zijn de vele overbodige staatsbedrijven een blok aan Surinames ontwikkelingsbeen.
De Commissie Ontwikkelingssamenwerking Nederland-Suriname (Cons) met drie Surinaamse en drie Nederlandse deskundigen, was van 1975 tot 1980 zeer invloedrijk. De Surinaamse democratie en planinstanties werden uitgehold, omdat de commissie sterk werd betrokken bij de strategische beleidskeuzen. De subcommissies ervan deden de uitwerking van beleidskeuzen, terwijl het Planbureau en andere overheidsinstanties werden gedegradeerd tot administratiekantoren.
Via de commissie bleek de grote invloed van de Nederlandse staat ook na de onafhankelijkheid van Suriname in 1975. Het missen van de ontwikkelingsdoelen creëerde een voedingsbodem voor de militaire staatsgreep in 1980.
Tijdens de militaire periode (1980-1987) kwam de fragiele fundering van de koloniale en postkoloniale erfenis duidelijk aan het licht. De bauxietindustrie, pijler van de Surinaamse economie, begon internationaal en nationaal te kelderen wat ten koste ging van de werkgelegenheid en staatsinkomsten.
Tegelijkertijd bracht het wegvallen van de ontwikkelingshulp na de Decembermoorden in 1982 aan het licht de enorme afhankelijkheid van Suriname van ‘giften’ uit het buitenland. Het briljante boek ‘Aid and Dependence. The Case of Suriname’ (1984) van Baijah Mhango laat zien dat van 1975 tot 1982 de overheidsinvesteringen bijna volledig afkomstig waren van de Nederlandse ontwikkelingshulp.
Kanteling economische en politieke macht
De militaire machthebbers kozen bij de her-democratisering (1983-1987) voor een dialoog met leiders uit de VHP, NPS en KTPI omdat deze partijen een gefaseerde terugtrekking van de militairen accepteerden. Dit bracht met zich mee het formeel en feitelijk delen van de staatsmacht vóór de verkiezingen van 25 november 1987. Dit is vastgelegd in het decreet Nationaal Leger dat op 19 november 1987 werd aangenomen door De Nationale Assemblee.
De belangrijkste les uit de zogenaamde her-democratisering is dat sinds 1983 de nadruk is gelegd op juridisch-politieke veranderingen. De uitvoering van deze veranderingen vormde de basis voor de gigantische verkiezingsoverwinning in 1987 van het ‘Front voor Democratie en Ontwikkeling’ met de drie genoemde partijen. Paradoxaal genoeg heeft de nadruk op juridisch-politieke veranderingen tot vandaag herhaaldelijk geleid tot een crisis en het wegstemmen van traditionele burgerregeringen, omdat ze geen oog hadden voor de dialoog over een duurzaam natuur en sociaal-economisch ontwikkelingsbeleid.
Nieuwe goudkoorts, olie en bauxiet
De nieuwe goudkoorts na 1980 werd steeds inniger verbonden met aan de NDP verbonden militairen en andere nieuwe politiek-economische elites. Goud en transnationale drugshandel kwamen op het toneel in de plaats van bauxiet als economische pijler.
Goud bereikte een historische exportwaarde van bijna twee miljard US dollar in 2020. De met de partijpolitiek verbonden elites, vooral die in 1996 en van 2010 tot vandaag, die politieke macht verwierven, verzekerden zich met partijbonzen van winstgevende goudconcessies en deals met grote goudmultinationals.
De negatieve kant van deze medaille is dat in 2011 van de officiële goudexport met een wereldmarktwaarde van ruim anderhalf miljard US dollar de Surinaamse overheid slechts 12 procent aan belasting en andere rechten ontving, terwijl de enorme informele goudsector tot nu toe belasting ontduikt en met ongecontroleerd gebruik van kwik en cyanide enorme schade toebrengt aan het milieu.
“De enorme informele goudsector ontduikt tot nu toe belasting en brengt met ongecontroleerd gebruik van kwik en cyanide enorme schade toe aan het milieu”
Er is een nieuwe hype met grote ogen gericht op enorme offshore olievondsten door TotalEnergies en Apache met een bevestigde reserve van bijna zevenhonderd miljoen vaten olie en een investering van circa negen miljard US dollar. In afwachting van de definitieve investeringsbeslissing in 2024 verkondigen ‘goed opgeleiden’ weer naïeve overwinningen in de trant van ‘nooit meer arm’.
Echter, er is een andere kant aan de offshore oliewinning en de bestaande extractieve industrieën: het milieu en de leefsituatie van inheemse en in stamverband levende volken worden vernietigd, terwijl deze groepen nooit voordeel hadden van de exploitatie van hulpbronnen in en rond hun dorpen. Integendeel, de bosgebieden van inheemse volken worden steeds vaker commercieel over-geëxploiteerd voor mineralen, hout en andere niet-duurzame activiteiten.
Het van stal halen van het West-Suriname-bauxietpotentieel door de huidige regering, zoals de regeringswebsite aangeeft, ‘een opwindende kans om deel te nemen aan een duurzame ontwikkeling van hulpbronnen die zullen bijdragen aan de groei en welvaart van het land’, toont dat men geen lessen heeft geleerd uit de verkeerde stappen van de vorige bauxietindustrie en de vernietiging van natuur en marrondorpen.
Alternatief
Suriname moet in 2024 een nieuwe stap doen in de richting van ontwikkeling in harmonie met de natuur, als alternatief voor het historisch vastlopen van alle natuurvernietigende extractieve industrieën met bauxiet, goud en mogelijk offshore olie. De Suriname Amazone Coalitie wil met een nationaal actiegericht onderzoeksprogramma ‘Leven in harmonie met de natuur’ acties ondernemen om een ecologisch verantwoord alternatief te ontwikkelen en verbindingen te leggen met inheemse en tribale volken.
Er zijn vijf onderling verbonden thema’s: 1. duurzame productie en inkomensvorming; 2. ontwikkeling van hernieuwbare energie; 3. natuurbehoud en behoud van biodiversiteit; 4. versterking van lokale gemeenschappen en behoud van cultuur; 5. leven in harmonie met de natuur. Vergelijking van de resultaten van de huidige extractieve economie met een alternatieve eco-vriendelijke natuureconomie moet duidelijkheid geven van de voordelen van een strategie in harmonie met de natuur.
Een volgende stap is de weg vrijmaken voor toepassing van toekomstige projecten volgens deze strategie. Er kan dan kwantitatief en kwalitatief worden vastgesteld hoe, met behoud van inheemse en tribale leefgemeenschappen en zonder schade aan de natuur, producten en diensten duurzaam worden voortgebracht. Het gaat onder meer om bosproducten, zoals podosiri en ecotoerisme en medicinale plantenindustrie, die ons jaarlijks miljarden US dollar zouden kunnen opleveren.
Grondstoffenvloek voorkomen
Suriname moet in 2024 treden uit de euforie van grote olievondsten en de ondoordachte misstap om mennonieten de mogelijkheid te bieden tot grootschalige sojateelt in gebieden met primair bos. Doordacht beleid dient allereerst te zijn gericht op lokale ontwikkeling met de natuur (bos, water bosproducten en eco-diensten) als basis.
We zullen de volgende ‘grondstoffenvloek’ moeten voorkomen, want die zal leiden tot voortgaande economische instabiliteit, corruptie en sociale ongelijkheid. Suriname moet lokale gemeenschappen actief betrekken om te garanderen dat projecten voor de minerale exploitatie, de rechten van inheemse volkeren respecteren, het milieu beschermen en tastbare voordelen opleveren voor lokale gemeenschappen. Door lokale democratie en inclusieve besluitvormingsprocessen voor productie- en inkomstendeling op te zetten, kunnen we garanderen dat de productie uit de natuur alle lagen en groepen van de samenleving bereikt en sociale ongelijkheden vermindert.