De noodzakelijke abstraherende kracht van amnestie in ruil voor waarheid

INGEZONDEN

‘Recht en waarheid maken vrij’ zo staat er in het Surinaamse volkslied. Die wijsheid wordt in eigen land niet gepraktiseerd als het gaat om de Decembermoorden. Pogingen om tot waarheids- en verzoeningscommissies te komen, zijn stukgelopen en lijken door het vonnis van 20 december 2023 zelfs voorgoed geblokkeerd.

Het strafgeding wordt geacht voornamelijk gericht te zijn op de waarheidsvinding, gerechtigheid en vergelding. Het recht in het algemeen en de uitspraak van het Hof in het bijzonder maakten formeel een einde aan het conflict tussen verdachten en nabestaanden – zij brengen een einde aan een eindeloze keten van wraak – en de zaak werd letterlijk beslecht.

De strafrechtelijke vergelding zou de weg vrij kunnen maken voor verzoening. In de kern is verzoening een vrijwillig streven en een vrijwillige handeling. Verzoening kan uiteraard niet worden afgedwongen.

Ook de Surinaamse gemeenschap in zowel Suriname als Nederland is ernstig verdeeld over deze kwestie. Terwijl de één pleit voor een waarheidscommissie naar Zuid-Afrikaans voorbeeld, weigert de ander ooit nog naar Suriname terug te keren als er geen berechting is geweest.

Politieke transitie: een overgang vanuit niemandsland

De rode draad over heel het 8 Decemberproces is de validiteit en uitvoering van de Amnestiewet die tot stand is gekomen tijdens de politieke transitie van het militaire regiem naar een democratische rechtsorde. Een politieke transitie vindt dus plaats wanneer het oude regiem, al dan niet vrijwillig, wordt opgeheven.

Sinds de Franse Revolutie ontstaat een nieuwe rechtsvorm met de daarbij behorende nieuwe methoden van rechtspleging. In de twintigste eeuw hebben de revoluties in verschillende landen en continenten nieuwe regiems voortgebracht: Rusland (1917), Cuba (1959) of Iran (1979). Daarna ontstond de vraag hoe om te gaan met de misdaden die in naam of in opdracht van het opgeheven regiem zijn gepleegd. In deze categorieën (revolutie en oorlogstoestand) is veelal overwinnaarsrecht van toepassing.

Echter, in de jaren tachtig van de vorige eeuw waren er conflicten waar er geen zicht was op het einde van een bloedig conflict. Meestal correspondeert deze toestand met een burgeroorlog. Langzamerhand groeide in de tweede helft van de twintigste eeuw het besef dat er een model moest worden uitgevonden om een einde te maken aan de uitzichtloze conflicten. Te meer wanneer bij een dergelijk conflict verschillende bevolkingsgroepen zijn betrokken.

Het nieuwe model van transitie noemde men de ‘Negotiation Justice’. Daarmee zou dan een politieke transitie kunnen worden voltrokken. Dit kan gebeuren nadat de strijdende partijen met elkaar hebben onderhandeld: onder leiding van de Verenigde Naties (El Salvador, 18 in de jaren tachtig van de vorige eeuw) of zelfstandig, dus onafhankelijk van internationale instanties (Zuid-Afrika in de jaren negentig van de vorige eeuw).

In het model van de onderhandelingstransitie ontstaat een nieuw tribunaal, de waarheidscommissie. Ook hier ontkomt men niet aan een aantal dilemma’s. Het belangrijkste daarvan is het ius praevium-beginsel of het verbod van terugwerkende kracht bij het achteraf strafbaar stellen van gedragingen. Dit zijn de vergaande consequenties van een amnestiebesluit in Zuid-Afrika en elders. Ten tweede spelen sommige conflicten (zoals dat in Zuid-Afrika) zich af tussen verschillende bevolkingsgroepen: de etnische groepen staan lijnrecht tegenover elkaar.

Een paradoxale abstractie: de opheffing van individu ter wille van het geheel

Gedurende de vreedzame overgang van het apartheidsregiem naar een democratische rechtsorde moest de democratische regering rechtdoen aan de slachtoffers van het apartheidsregiem. De tegenstanders van het verlenen van amnestie vonden dat de juridische grondslag voor het verlenen van amnestie in strijd zou zijn met de geldende Grondwet van Zuid-Afrika. Uiteindelijk leidde dit indertijd tot één van de belangrijkste uitspraken van het Constitutionele Hof van Zuid-Afrika.

Het Hof toonde begrip voor de slachtoffers en nabestaanden en legde in zijn oordeel de nadruk op de waarheidsvinding, omdat deze juist voor de slachtoffers, hun nabestaanden en de mensenrechtencultuur voorop moet worden gesteld. Niet de bestraffing, maar de waarheidsvinding krijgt voorrang in deze transitie.

Echter, voor de wederopbouw van het land was het van belang om niet miljoenen rand uit te geven aan processen die niet of nauwelijks enige waarheid aan het licht zouden kunnen brengen. In plaats daarvan zou de democratisch gekozen regering zich bezighouden met een rechtvaardige reconstructie van de samenleving om de erfenis van het apartheidsregiem te kunnen elimineren: onrechtvaardigheden en discriminatie in gezondheidszorg, onderwijs, huisvesting, werkgelegenheid, et cetera.

Conclusie

Geconcludeerd kan worden dat een politieke transitie een wezenlijke periode is in de geschiedenis van een natie. De waarheids- en verzoeningscommissies creëren een overgangsruimte waarbinnen de verhalen van daders en slachtoffers zonder aanzien des persoons kunnen worden verteld. Het is een narratieve ruimte die eigenlijk krachtiger en effectiever is dan een strafrechtelijke ruimte waarin de verdachten uit angst voor vergelding onschuld bepleiten.

Een initiatief hiertoe werd genomen door Dew Baboeram, die opzien baarde met zijn poging tot waarheidsvinding via gesprekken met hoofdverdachte Desi Bouterse. Die gesprekken werden door tegenstanders op hun beurt weer als ‘verraad’ gezien. Met het nietig verklaren van de Amnestiewet door het Constitutioneel Hof is Suriname weer terug bij af.

Desmond Tutu zou later in zijn boek ‘Geen toekomst zonder verzoening’ de beslissing van het Zuid-Afrikaanse Constitutionele Hof verdedigen. Geen wraak en ook geen vergelding! Waarheid inzake de misdaden tegen de menselijkheid in plaats van vergelding wordt het uitgangspunt van één van de meest succesvolle politieke transities uit de twintigste eeuw, die later als het basisconcept zou gelden voor andere landen, maar niet voor Suriname.

Albert Allan de Vries

De redactie van de Ware Tijd stelt lezers in de gelegenheid stukken in te zenden ter publicatie. In principe worden alle ingezonden artikelen opgenomen, tenzij de inhoud schadelijk, kwetsend of beledigend is voor derden. Stukken die worden geplaatst komen niet noodzakelijkerwijs overeen met de mening van de Ware Tijd. De redactie behoudt zich het recht voor om stukken niet te plaatsen, of in te korten of te redigeren zonder dat die uit hun context worden gehaald.