BESCHOUWING — Productie Surinaamse literatuur moet hoger

Slavernijverleden. Immigratie. De verschillende groepen die bij elkaar werden gebracht en met elkaar moesten zien te leven, ondanks de koloniale verdeel- en heerspolitiek en door etnische spanningen heen. Suriname, met zijn culturele rijkdom en schone natuur, is een bron van inspiratie voor verhalen die het verdienen om te worden geschreven en gedeeld met elkaar en met de rest van de wereld.

Tekst Kevin Headley

Beeld Jason Leysner

Jaarlijks komen veel buitenlanders, onder wie Nederlanders, naar Suriname voor het verzamelen van informatie en het onderzoeken daarvan. Vooral degenen onder hen met Surinaamse roots raken daarbij vaak geïnspireerd door deze samenleving. Echter, het is nog steeds een enorme uitdaging om als schrijver in Suriname een verhaal te publiceren en tenminste uit de kosten te komen, voornamelijk door de kleine markt die het moeilijk maakt om boeken te verkopen. Daarnaast bereikt het Surinaamse boek nog niet goed genoeg lezers, vooral jongeren.

De mediatheken hebben onvoldoende geld om nieuwe Surinaamse boeken aan te schaffen. Er is redelijk aanbod en dat wordt veelal gevuld met gedoneerde boeken uit Nederland, die de jeugd niet aanspreken en eerder doen vervreemden van hun eigen leefwereld. Daarnaast zijn er beperkte mogelijkheden voor het organiseren van boekpresentaties, wat het bereiken van een breder publiek bemoeilijkt.

Schrijvers worden vaak gedwongen om een aanzienlijk deel van hun tijd te besteden aan het zoeken van sponsoren om hun boek op de markt te brengen. Het digitaal publiceren is goedkoper, maar het publiceerbaar maken van het verhaal kost ook een behoorlijke duit. Het gevolg is dat startende schrijvers die geen of nauwelijks sponsoring vinden, in hun eigen zak moeten tasten en na het drukken van het boek moeten gaan hosselen willen zij, aan het einde van de maand, de rekeningen kunnen betalen, wat ten koste gaat van hun creatieve schrijfproces. Bij een digitale publicatie zijn er geen drukkosten, maar wat verdient de auteur voor al zijn moeite en het publiceerbaar maken van zijn verhaal?

Mogelijkheden

Een mogelijke strategie om de kwaliteit van hun werk te verbeteren, ligt in het zoveel als mogelijk meedoen aan schrijfwedstrijden met een stevige prijzenpot. Niet zozeer om te winnen, maar om bezig te blijven, te leren daaruit en dan eventueel in de prijzen te vallen. Beurzen voor schrijvers kunnen een waardevolle oplossing vormen door hen de ruimte te bieden om zich te concentreren op hun artistieke expressie.

Schrijvers hoeven niet per se naar het buitenland te reizen voor een schrijversresidentie; ze kunnen ook naar de districten gaan en daar in alle rust aan research doen, te schrijven of zich door de omgeving te laten inspireren. De vraag is natuurlijk: uit welke pot zullen deze beurzen worden bekostigd en hoe geschiedt de toewijzing? Suriname herbergt momenteel twee uitgeverijen: ‘Ralicon’, opgericht door schrijver, Neerlandicus en bibliotheekhouder Robby ‘Rappa’ Parabirsing en ‘Pubses’ van schrijver en onderwijskundige Ismene Krishnadath, die zich vooral richt op kinder- en jeugdboeken.

Echter, dit jaar stopte Krishnadath met haar boekhandel en Rappa sloot tijdens Covid-19 zijn druk bezochte bibliotheek. Hij wil het wat rustiger aan doen en richt zich nu op specifieke activiteiten. De Clark Accord Foundation ontving bij de vijfde editie van de ‘Sori Yu Talenti’-schrijfwedstrijd 2021, 58 inzendingen uit Suriname en Nederland. Het ging bij deze competitie om korte verhalen. Bij de derde editie van de Donner/Self Reliance-schrijfwedstrijd werden 23 inzendingen uit Suriname ontvangen. Hieruit kunnen we concluderen dat er toch veel geschreven wordt.

Volgens Rappa is voor de deelnemers – los van de mooie geldprijs ook de beoordeling van hun inzending met schrijfadviezen – belangrijk, vooral als ze niet in de prijzen vallen. Ook de media-aandacht die ze krijgen, is belangrijk voor hen. “Een aantal van de deelnemers ben ik bezig te begeleiden, zodat zij hun werk ook publiceren. Het is opvallend dat veel mensen, jong en oud, dit nog steeds belangrijk vinden. Het kan digitaal, maar je merkt dat ze ook prijs stellen op een gedrukte versie van hun werk. En dat kan in kleine oplagen middels ‘Print on demand’. Dat is voor hen een tastbaar bewijs dat ze iets hebben gepubliceerd.”

Niet overhaast

Rappa zegt dat hij zich al jaren inzet voor het begeleiden van schrijvers bij het bewerken en afronden van hun manuscript en het middels printen op afroep helpen uitbrengen ervan. Hij ziet het liefst dat de productie van literatuur wordt verhoogd. Daarom heeft hij zich bij het literaire festival ‘Eenheid is kracht’ bezighouden met het verzorgen van een workshop om op die manier kennis te delen met andere schrijvers. “Natuurlijk moet je de literatuur in Suriname ontwikkelen met congressen en festivals, maar ik ben iemand die zich meer met de begeleiding en productie van geschriften bezighoudt.”

Rappa stelt dat de Surinaamse literaire markt zich aan het ontwikkelen is, ondanks het wegtrekken van gerenommeerde schrijvers, de perioden van censuur en economische crises na de onafhankelijkheid. “Ik heb door de jaren heen wel opgemerkt dat veel Surinamers hun pennenvruchten willen uitgeven, maar vaak niet bereid zijn de lange en moeizame weg daarheen af te leggen. Sommigen willen meteen een bestseller publiceren. Dat kan, maar je moet eerst leren kruipen, daarna lopen en vervolgens proberen sneller te gaan. Anders kan je voortijdig hard vallen en teleurgesteld raken. Olympisch zwemkampioen Anthony Nesty is toch ook jarenlang onder strakke begeleiding bezig geweest te trainen en aan wedstrijden mee te doen, voordat hij een gouden medaille behaalde? De Surinaamse auteur Astrid Roemer won in 2021 de hoogste literaire prijs voor het Nederlands taalgebied. Maar zonder zich tientallen jaren strak te richten op haar schrijfwerk, had ze dat niet bereikt.”

Rappa is zich er van bewust dat de Surinaamse literatuur bezig is zijn eigen vorm te creëren op het gebied van taalvormen en inhoud. En dat moet worden gestimuleerd en gerespecteerd en daar mag absoluut niet op worden neergekeken, wat nog te vaak gebeurt. “Als schrijver mag je je eigen literaire roots nooit minachten, vooral als je woont en schrijft in het buitenland. Hoe hoog je daar ook groeit, de samenleving waar je bent geboren en getogen, mag je niet verloochenen, ontkennen of van je afduwen. Je mag er kritisch over zijn, natuurlijk, en je hoeft er niet mee te dwepen.”

Aan de andere kant, merkt hij op dat sommige Nederlandse schrijvers van Surinaamse komaf toch naar Suriname komen om hun boek te presenteren, ondanks dat ze weten dat de markt klein is. “Maar ze voelen daartoe de behoefte en maken daarbij kennis met de samenleving van hun ouders of grootouders. De aandacht en erkenning die ze krijgen, doet ze goed. Dat sterkt hen om verder te gaan.”

Samenleving spiegel voorhouden

Naar mijn mening kan er meer worden geschreven over onderwerpen die schuren, zoals de nog steeds bestaande etnische spanningen, misbruik van vrouwen, de voortgaande aantasting van het prachtige bos, de verschrikkelijke corruptie en de grote ongelijkheid tussen delen van de samenleving in de stad en tussen de stad en daarbuiten. Vergelijkbaar met wat bijvoorbeeld James Baldwin in de Verenigde Staten en Salman Rushdie in India hebben gedaan, zouden schrijvers het als hun taak moeten zien om complexe maatschappelijke ontwikkelingen te belichten. De Surinaamse samenleving biedt namelijk een overvloed aan onderwerpen die met een kritische pen kunnen worden geanalyseerd. Schrijvers, als kunstenaars, moeten de samenleving een spiegel voorhouden, ongeacht hoe pijnlijk die reflectie ook is.

Schrijver Jeffrey Quartier, die bestuurslid is van de Schrijversgroep ’77, beschouwt de variatie in het Nederlands en de meertaligheid in Suriname als verrijking van de literatuur in plaats van als uitdagingen. Belangrijk is dat deze taalrijkdom doeltreffend wordt ingezet in teksten om emoties op een krachtige wijze over te brengen.

Rappa: “Literatoren moeten hun inspiratie uit de sociaal-maatschappelijke issues halen en die met hun verbeeldingskracht vleugels geven. Zoals een jonge schrijfster, afkomstig uit het binnenland, onlangs een verhaal heeft geschreven over de dorpen die daar onder water kwamen te liggen door de aanleg van de stuwdam. Maar als beginnend literator heeft ze het verhaal niet gebracht in een sfeer van bekritiseren van het gebeuren, maar in eentje van de gelederen sluiten en zoeken en uitproberen van mogelijkheden om eruit te komen en de traditionele culturele rijkdom niet te laten ‘verdrinken’ maar er juist uit te putten.”

De taak van de schrijvers in de in ontwikkeling zijnde literatuur van Suriname is volgens hem om verbindingen te leggen, “dwars door de etnische hokjes heen die vooral door politici in stand worden gehouden”. “Daarmee wordt de onderlinge solidariteit vooral onder de jongvolwassen lezers versterkt. Via de hoofdfiguur en de overige ‘spelers’ neem je de lezer mee in de situatie en probeer je emoties bij hen op te wekken.”

De literaire rijkdom van Suriname vormt een nog grotendeels onbekende schat aan informatie die vraagt om verkenning, vastlegging en ontwikkeling. Ondanks de uitdagingen waarmee schrijvers worden geconfronteerd, bieden initiatieven, zoals schrijfwedstrijden en beurzen, een toegang naar groei en erkenning. Echter, er moet echter niet alleen worden gestreefd naar een verhoogde productie van literatuur, maar ook naar een beter gestimuleerde leescultuur, vooral via het onderwijs. Dit kan eerder leiden tot een bloeiende literaire gemeenschap.

Door te blijven schrijven, publiceren en lezen en elkaar daarbij te ondersteunen, kan niet alleen de Surinaamse literatuur worden versterkt, maar ook een kritische en goed geïnformeerde samenleving worden bevorderd. Er zal samen moeten worden gebouwd naar een toekomst waarin vooral het geschreven woord de kracht uitstraalt om verandering ten goede teweeg te brengen en waar de stemmen van Surinaamse schrijvers resoneren, niet alleen binnen de grenzen van het land, maar ook tot ver daarbuiten.