BESCHOUWING — Na het pluche lonkt de cel

Er breken spannende tijden aan voor Suriname nu Vrouwe Justitia ruim 41 jaar na de Decembermoorden van 1982 eindelijk een definitief oordeel zal vellen over de verdachten. Vrijwel iedereen verwacht dat de strafeisen overeind blijven staan en het tot onherroepelijke veroordelingen komt. Maar wat er vervolgens gaat gebeuren, is koffiedik kijken. Gaat hoofdverdachte Desi Bouterse, die tien jaar lang op het pluche van de presidentszetel zat, zonder morren de cel in om daar zijn vermoedelijk laatste levensjaren te slijten, mocht hij weer worden veroordeeld?

Tekst Armand Snijders
Er worden en zijn door deskundigen en ondeskundigen diverse scenario’s bedacht over wat een veroordeling van de ex-president teweeg kan brengen en of de 78-jarige Bouterse zich zonder slag of stoot bij de gevangenispoort zal melden om opgesloten te worden. Sommigen vrezen dat hij zich gewapenderhand zal verzetten, met een legertje bereidwillige Boutisten, die desnoods bereid zijn hun leven voor hem te geven. Dit spookscenario ligt echter niet voor de hand.

Er zijn weliswaar geen twijfels over dat hij die wapens heeft of daar aan kan komen en mensen op de been kan brengen, maar Bouterse is slim genoeg om te beseffen dat hij daar weinig mee opschiet. En je mag aannemen dat de autoriteiten op alles voorbereid zijn, dus ook dat het uit de hand kan lopen als de uitspraak is gedaan. “We zijn voorbereid”, zei minister Kenneth Amoksi van Justitie en Politie. Daar moeten de burgers dan maar op vertrouwen.

Tegen beter weten in

Of Bouterse ook echt de cel in moet, zullen we op woensdag 20 december eindelijk weten. Zijn advocaat Irwin Kanhai is er nog altijd van overtuigd dat zijn cliënt wordt vrijgesproken. Waarschijnlijk tegen beter weten in. Maar hij blijft erbij dat niet is bewezen dat Bouterse een aandeel heeft gehad in de moorden. Bovendien is er geen enkele getuige die heeft aangegeven dat Bouterse met anderen heeft gesproken om de latere slachtoffers op te halen en naar het Fort Zeelandia over te brengen.

Natuurlijk moet Kanhai dat zeggen, daar wordt hij inmiddels al bijna twintig jaar dik voor betaald. Maar wie hem ruim dertig jaar geleden sprak, toen hij vooral in de bosbouwsector zijn brood verdiende, hoorde vaak verhalen uit zijn mond komen waar hij minder positief was over de rol van Bouterse. Sinds hij diens advocaat is, praat hij anders. Dat hoort ook zo als advocaat. Immers wiens brood men eet, diens woord men spreekt… Ook al is dat woord volledig bezijden de waarheid.

Martelingen en executies

Wie het proces vanaf de eerste dag op 30 november 2007 met een objectieve blik heeft gevolgd, is echter overladen met gedetailleerde informatie van de aanklager en de verhalen van de vele nabestaanden en getuigen. En kan niet anders concluderen dat de toenmalige dictator op zijn minst verantwoordelijk was voor de martelingen en executies van vijftien tegenstanders. Dat hij eigenhandig twee mannen heeft doodgeschoten, kon tijdens het proces niet worden vastgesteld.

Maar vooral de verklaring die Ruben Rozendaal, nu wijlen, daarover gaf – in onder meer een interview in 2017 dat hij een dag voor zijn zelfverkozen dood gaf aan het Nederlandse tijdschrift Word Vervolgd van Amnesty International – klonk overtuigend. De rechters hebben Bouterse daarvoor echter niet kunnen veroordelen omdat keihard bewijs ontbrak. Maar de twintig jaar waar hij toe is veroordeeld en waar hij beroep tegen heeft aangetekend, geeft de nabestaanden in ieder geval een beetje genoegdoening.

Keurig gedragen

Kanhai sluit echter niet uit dat het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens wordt gevraagd om zich over de zaak te buigen. Dat zal echter niet kunnen voorkomen dat de ex-president wordt opgesloten, indien hij op 20 december weer wordt veroordeeld en onmiddellijke gevangenneming wordt gelast. Het meest opmerkelijke is echter dat de raadsman vindt dat er geen enkele reden is om de gevangenneming van Bouterse te gelasten, omdat hij zich tijdens het proces altijd keurig heeft gedragen.

Dat slaat natuurlijk nergens op. Het zou betekenen dat je mag moorden wat je wilt, maar dat als je je vervolgens tijdens je berechting keurig gedraagt, je niet direct achter de tralies hoeft. Bouterse heeft zich bovendien allesbehalve voorbeeldig gedragen.

Zeker tien jaar lang heeft hij de Krijgsraad weinig respect gegeven door de zittingen consequent te negeren en het proces op alle mogelijke manieren te frustreren en te torpederen. Als hij zich echt keurig zou hebben gedragen, had hij moeten ophoesten wat er daadwerkelijk gebeurd is rond die donkere decemberdagen. Zodat de nabestaanden eindelijk uit de eerste hand de waarheid horen wat er echt met hun dierbaren is gebeurd. En vooral het waarom…

Akkoordje over gratie?

En dan is er nog het scenario waarin president Chandrikapersad Santokhi een zeer belangrijke rol kan spelen. Hij heeft immers de macht om Bouterse gratie te verlenen, als de veroordeelde dat wil. Bouterse zou daar volgens de mofo koranti vanaf zien, maar je weet maar nooit in Suriname. Het gonst al tijden van de geruchten dat Santokhi en de NDP van Bouterse het op een akkoordje hebben gegooid: gratie voor Bouterse in ruil voor een politieke samenwerking met de VHP in 2025.

Want het is te verwachten dat de oranje partij van Santokhi bij de verkiezingen zeer waarschijnlijk behoorlijk wat zetels moet inleveren. De president zou hopen met steun van de NDP toch nog aan de macht te kunnen blijven en zelfs de Abop van Ronnie Brunswijk niet meer nodig te hebben. Maar dat zou betekenen dat hij zijn politieke overleving ver vooropstelt boven de al vier decennia verwachte gerechtigheid.

Een anticlimax

Bovendien zal Santokhi -niet alleen nationaal maar ook internationaal- zichzelf te kijk zetten door als dé man die heeft geknokt om het proces ooit te starten, opeens de hoofdverdachte de dans laat ontspringen. Om op die manier ook aan te geven dat misdaden in Suriname straffeloos kunnen worden gepleegd. Dat zou een anticlimax zijn die zelfs Santokhi niet op zijn geweten zou willen hebben. En die hij ook de nabestaanden niet zou mogen gunnen.

Zoals eerder gezegd en geschreven: het is dus vooral koffiedik kijken over wat er op de 20^e en daarna gaat gebeuren. Voor Suriname is het te hopen dat vooral het gezond verstand het gaat winnen en de daders zonder pardon achter de tralies verdwijnen. Bovenal dat de rechtsstaat stevig op haar fundering blijkt te staan. En dat in die rechtsstaat je in de kille cel kan belanden, ook al heb je lange tijd op het weelderige pluche gezeten.