Achternaam Van van de Vijver onthult bizar slavernijverleden

‘Witte Nederlanders weten nog te weinig’

Diahann Van van de Vijver krijgt altijd heel wat opmerkingen als het gaat over haar familienaam. “Bij brieven moet ik er altijd bij vermelden dat mijn naam geen spelfout is”, zegt ze. Achter de naam schuilt het familieverleden van haar voorvader, de slaaf gemaakte ‘Albertus Van van de Vijver, die zichzelf vrijkocht en ook slavenhouder werd. Zijn bijzondere levensverhaal heeft historicus en journalist Tineke Bennema in het boek ‘Albertus Van van de Vijver, slaafgemaakt en bevrijd’ opgetekend.

Tekst en beeld Audry Wajwakana

Van van de Vijver en Bennema hebben een vijftien jaar lange vriendschapsband. Ze waren eerst collega’s op de Tilburgse Universiteit. “Al heel snel merkten we dat we aan een half woord voldoende hadden. Van grapjes maken, directe communicatie en buiten het werk elkaar bellen”, zegt Van van de Vijver.

Zo ook toen haar broer Dwight in 2019 samen met drie andere Nederlanders meewerkte aan de documentaire serie ‘Geboeid; Terug naar de plantage’, van de televisiezender Evangelische Omroep. Geholpen door de Surinaamse slavenregisters kwam hij iets meer over zijn voorouders in Suriname te weten.

Bij elke uitzending was Bennema gekluisterd aan de televisie. Wat haar het meest intrigeerde was het verhaal dat Dwight vertelde over de voorouder Albertus Van van de Vijver, die uit Afrika was meegenomen. Bennema: “In de documentaire kwam hij heel kort aan bod en ik wilde meer over hem weten.”

Zoektocht naar informatie

Ze vroeg aan Van van de Vijver of ze het boek over haar familiegeschiedenis mocht lezen. Toen die haar zei dat er helemaal geen boek is, vroeg ze of ze het verhaal van Albertus Van van de Vijver mocht schrijven. “Ik was huiverig om haar te vragen, want het zal toch raar zijn dat een witte Nederlandse vrouw gaat schrijven over het slavernijverleden?” zegt Bennema.

Gelukkig vertrouwt Van van de Vijver op de integriteit en kwaliteit van Bennema, die meerdere boeken heeft geschreven, waaronder haar eigen familiegeschiedenis, het non-fictie boek ‘Een Nederlandse politie-inspecteur verindischt nooit’ dat in 2014 uitkwam. Hierin beschreef Bennema aan de hand van de geschiedenis haar grootvader, die in de jaren dertig en veertig inspecteur van politie was op Java en Sumatra, de rol van de Nederlands-Indische politie in het toen nog door Nederland gekoloniseerde Indonesië (voormalig Nederlands-Indië). “Dat verhaal was zo mooi geschreven dat ik wist dat ze dit ook voor ons kon doen”, zegt Van van de Vijver.

Van de documentairemaker kreeg Bennema de al gevonden documenten over Albertus Van van de Vijver. Het onderzoek startte ze tijdens de coronaperiode in 2020. “Het gekke is dat ik veel meer vond in de digitale archieven. Van het gouvernement, ministerie van Financiën, Staatssecretariaat, volkstelling tot doop- en begrafenisboeken. Waar hij werkte, wie zijn vrouwen en kinderen waren, zijn testament en de brief naar de koning”, zegt Bennema.

En hoewel ze zelf al iets wist over het slavernijverleden, vond ze de wreedheden erg schokkend. Lijfstraffen, zweepslagen en vernederingen. Een echte eyeopener voor haar was hoe geïnstitutionaliseerd slavernij toen was. In de archieven vond ze informatie over hoeveel kilo’s katoen, koffie en of andere landbouwproducten slaaf gemaakten per dag bij elkaar moesten verzamelen. “Als dat niet gebeurde konden ze straffen krijgen. Zweepslagen tot de Spaanse bok. Bij de koloniale meesters ontbrak het aan compassie voor de mensen”, zegt Bennema.

De wreedheden achtervolgden haar zodanig dat ze haar vriendin steeds moest bellen als ze weer iets wreeds tegenkwam. “Ik zei haar dan het even weg te leggen en iets anders te doen”, zegt Van van de Vijver.

Vrijgekocht

Stamvader Albertus Van van de Vijver was geboren in 1784 en overleed in 1848. Hij kreeg eerst de naam Doni, toen hij met het slavenschip uit Afrika naar Suriname werd gebracht. “Meer geroofd uit Afrika dan gebracht”, benadrukt Bennema.

In de archieven vond ze een brief van Albertus, die hij toen als vrijgekomen man aan de koning schreef met het verzoek om zijn vrijgekochte zoon ook zijn familienaam te laten dragen. “In zijn eigen woorden vermeldde hij in de brief dat hij in zijn jeugd van de kust van Afrika naar Suriname werd gebracht”, zegt de historicus.

Wanneer hij precies naar Suriname werd overgebracht is vooralsnog onduidelijk. Wel duikt hij voor het eerst op in de archieven van de Evangelische Broedergemeente in de periode 1808-1809, toen hij werd gedoopt.

Uit de slavenregisters blijkt dat hij steeds van de ene naar de andere slavenhouder ging, waarna hij uiteindelijk terechtkwam bij een chirurgijn (huisarts) tevens vrouwenarts uit Zeeland met de achternaam ‘Van de Vijver’. Van van de Vijver weet zichzelf vrij te kopen. Hoe hem dat gelukt is, is onduidelijk. Aangezien hij bezit was van Van de Vijver, kreeg hij bij zijn manumissie de naam ‘Van van de Vijver’.

Als vrijgekomen man werkte hij hard om zelf ook slaaf gemaakten te houden. Niet om ze hard op de plantages te laten werken, maar om ze ook vrij te krijgen. Zo kreeg hij onder anderen zijn zoon en vrouw, met wie hij in het huwelijk trad, ook vrij. Zijn vrijgekochte zoon droeg de naam Van Dorpel, verzonnen door zijn laatste plantagehouder. “Ik denk dat dat hem vreselijk dwars zat, vandaar dat hij die brief naar koning Willem I schreef, die het verzoek na een jaar afwees”, zegt Van van den Vijver.

Nu, meer dan 160 jaar later, schreef ze ook een brief, nu naar koning Willem-Alexander, met verzoek om als nazaat van koning Willem I, alsnog het verzoek van haar voorvader in te willigen. Dat er niets is veranderd, concludeert ze aan het antwoord op haar brief. “Ik kreeg een keurig ontvangstbrief waarin men schrijft dat mijn brief zorgvuldig is gelezen, maar waar ik als mijnheer wordt aangesproken en mijn naam is verbasterd. Dit terwijl ik uitleg waarom ik Van van de Vijver heet”, zegt ze ontdaan.

Hoewel ze zich ervan bewust is dat de koning allerlei brieven krijgt, verwachtte ze met name vanwege het jubileumjaar van de afschaffing van de slavernij zorgvuldigheid. Het antwoord vindt ze respectloos en pijnlijk. “Zo zal mijn voorvader zich ook hebben gevoeld toen zijn verzoek werd afgewezen”, zegt ze.

Schatkist aan informatie

Van van de Vijver zal een nieuwe brief schrijven. Zij voelt zich nog meer trots dat ze de naam ‘Van van de Vijver’ draagt, aangezien haar voorvader in de slavernijperiode moeite heeft gedaan om ook andere mensen vrij te krijgen. Rijk was hij niet. Hij stierf juist arm blijkt uit het testament dat is gevonden. Hij liet zijn bed, beddengoed, zes stoelen en wat kleding na aan zijn familie. Zijn voormalige slavenhouder kreeg het zil-veren bestek.

Van van de Vijver is blij dat andere nazaten van slaaf gemaakten ook zelf op onderzoek uit gaan naar hun familiegeschiedenis en die ook publiceren. “We stammen niet af van arme zielen, die werden gezweept, maar van mensen die een eigen cultuur en structuur hadden en compleet in de war werd geschopt door het koloniale systeem. Er zijn instituten in de Nederlandse maatschappij die ontstaan zijn met investeringen daaruit. De witte mensen in Nederland weten te weinig over deze geschiedenis”, zegt ze.

De trans-Atlantische slavernij heeft ruim driehonderd jaar geduurd, terwijl de Tweede Wereldoorlog en de bezetting slechts vijf jaar duurden. “De term holocaust is geladen met informatie en context. Iedereen weet er wat van. Maar als je het over slavernij hebt, halen mensen hun schouders op, want het is lang geleden. Dit boek is een schatkist aan informatie”, benadrukt ze.

De twee vrouwen willen aan de hand van het boek proberen een lespakket te maken voor het Nederlands voortgezet onderwijs. “En misschien ook voor het hoger onderwijs. Mijn broer heeft naar aanleiding van de docu-serie vorig jaar het kinderboek ‘Doni en de kracht van de blauwe veer’ uitgebracht”, zegt Van van de Vijver.

Zij en Bennema vinden dat op alle niveaus het koloniale verleden en de slavernijgeschiedenis van Nederland bekend moeten worden. Daarnaast werken ze aan een podcast waarvan delen ook in Suriname zijn opgenomen tijdens hun korte vakantie. Terug in Nederland houden ze een presentatie bij de Evangelische Broedergemeente, waarvoor ze speciaal zijn gevraagd. Het boek is momenteel online verkrijgbaar.